16
Lukmān b. Āmir el-Huzāī (1) şöyle dedi: Ebū Ümāme el-Bāhilī’ye gidip “Bana Resûlullah’tan sallallahu aleyhi ve sellem işittiğin bir hadis anlat” dedim. O da şöyle dedi: Resûlullah’ın (2) sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: “Cehennemin kenarından bir kaya atılsa, yetmiş yıl boyunca dibine (3) ulaşamazdı; sonra (4) Gayy ve Esām’a varırdı.” “Gayy ve Esām nedir?” diye sordum. Şöyle dedi: “Cehennemin en altında bulunan iki kuyudur; cehennem ehlinin irini bu iki kuyuya (5) akar (6).” İşte Allah’ın kitabında “Onlar Gayy ile karşılaşacaklardır” [Meryem/59] ve “Esām” [Furkan/68] diye zikrettiği budur.
Muhammed b. Nasr (7) şöyle dedi: Bize Hasan b. İsa rivayet etti; bize Abdullah b.
(1) Dād nüshasında “al-Khar‘ī” yazılmıştır; bu yanlıştır.
(2) Tā nüshasında: “min Rasūl…” (Resûl’den …).
(3) Tā nüshasında “dibine” kelimesi yoktur.
(4) Dād nüshasında “tantahī ‘alā” (üzerine varır); Sīn nüshasında “yantahī” (varır) yazılmıştır.
(5) Hā ve Tā nüshalarında: “fīhā” (onda).
(6) “yasīl … jahannam” (akar … cehennem) arasındaki bölüm Dād nüshasında yoktur.
(7) Ta‘zīm qadr al-salāh’ta (37) yer almaktadır. İbn Cerīr, Tefsīr’inde (17/515) ve Ukaylī, al-Du‘afā’da (2/88) bu rivayeti aynı isnadla Hushaym kanalıyla da nakletmiştir. İsnadı zayıftır. Zekeriyyā b. Ebī Meryem’in adı Şu‘be’ye anıldığında Şu‘be bir çığlık atmıştır. İbn Ebī Hātim, al-Jarh wa-l-ta‘dīl’de (3/592) şöyle demiştir: “Şu‘be’nin çığlığı, Zekeriyyā’yı tasvip etmediğini göstermiştir.” Alıntı burada sona erer. Nesāī onun hakkında “Güçlü değildir” demiştir. İbn Adī ise şöyle demiştir: “Hushaym’ın ondan rivayet ettikleri arasında parlaklığı ve aydınlığı olan bir hadis yoktur.” Bk. İbn Adī, al-Kāmil (3/214); Zehebī, al-Mīzān (2/74).
لقمان بن عامر الخزاعي (١) قال: جِئت أبا أمامة الباهلي فقلت: حدِّثْني حديثًا سمعتَه من رسول الله ﷺ، فقال: سمعتُ رسول الله (٢) ﷺ يقول: "لو أنَّ صخرةً قُذِفَ بها من شَفِير جهنَّم ما بلغت قعرها (٣) سبعين خريفًا، ثم تنتهي إلى (٤) غَيٍّ وأَثَام". قلتُ: وما غَيٌّ وأَثَام؟ قال: "بِئْران في أسفل جهنَّم، يسيل فيهما (٥) صديد أهل جهنَّم (٦) "، فهذا الذي ذكره الله في كتابه: ﴿فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا﴾ [مريم/٥٩]، و ﴿أَثَامًا﴾ [الفرقان/٦٨].
قال محمد بن نصر (٧): حدثنا الحسن بن عيسى حدثنا عبد الله بن
(١) ض: "الخرعي"، وهو غلطٌ.
(٢) ط: "من رسول .. ".
(٣) "قعرها" سقطت من ط.
(٤) ض: "تنتهي على"، س: "ينتهي".
(٥) هـ وط: "فيها".
(٦) "يسيل .. جهنَّم" ليس في ض.
(٧) في تعظيم قدر الصَّلاة (٣٧). وأخرجه أيضًا ابن جرير في تفسيره (١٧/ ٥١٥) والعقيلي في الضعفاء (٢/ ٨٨) من طريق هشيمٍ به. إسناده ضعيفٌ، زكريا بن أبي مريم ذُكِر لشُعبة فصاح صيحةً، قال ابن أبي حاتم في الجرح والتعديل (٣/ ٥٩٢): "دلَّ صيحة شعبة أنَّه لم يرض زكريا" انتهى، وقال عنه النَّسائي: "ليس بالقويِّ"، وقال ابن عديٍّ: "ليس فيما روى عنه هشيم حديثٌ له رونق وضوء". يُنْظَر: الكامل لابن عدي (/٣/ ٢١٤)، والميزان للذَّهبي (٢/ ٧٤).