16
Tirmizī: “Bu, hasen bir hadistir” (1).
Onlar şöyle dediler: Resûlullah’ın sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabittir: “Son sözü ‘Allah’tan başka ilah yoktur’ olan kimse cennete girer” (2). Başka bir lafızda ise: “Allah’tan başka ilah olmadığını bilerek ölen kimse cennete girer” (3) (4).
“Sahih”te (5) İtbān (6) b. Mālik’in kıssası yer alır. Bu rivayette şöyle buyurulur: “Şüphesiz Allah haram kılmıştır
(1) Sunan al-Tirmidhī’nin basılı nüshalarında (Ahmed Şākir neşri, 2/271; Bashshār neşri, 1/438) ve Tuhfat al-ashrāf’ta (9/314): “Hasen-garîb”.
Hākim, hadisi naklettikten sonra (1/394); İbn al-Qattān al-Fāsī, Bayān al-wahm’da (5/229); Ahmed Şākir, Sunan al-Tirmidhī üzerine yazdığı hâşiyede (2/272); Albānī, bütün rivayet yollarını birlikte değerlendirerek al-Sahīha’da (1358) ve başka âlimler bu hadisi sahih kabul etmişlerdir.
(2) Ahmed (5/233), Ebū Dāvūd (3116), Hākim (1/503) ve başkaları, Sālih b. Abī Arīb’in Kesīr b. Murra’dan, onun da Muāz b. Cebel’den naklettiği rivayet yoluyla hadisi merfû olarak (Peygamber’e nispet edilerek) rivayet etmişlerdir. Hākim, rivayetin hemen ardından; İbn Mülakkin ise al-Badr’da (5/189) hadisi sahih kabul etmiştir. Albānī de rivayet yollarını birlikte değerlendirerek al-Irwā’da (687) hasen kabul etmiştir.
İbn al-Qattān al-Fāsī ise Bayān al-wahm’da (4/206), İbn Abī Arīb’in meçhul olması sebebiyle hadisi illetli saymıştır. Hâfız, al-Talkhīs al-habīr’de (2/103) şöyle demiştir: “Bir grup râvinin ondan rivayette bulunduğu ve İbn Hibbān’ın onu al-Thiqāt’ta zikrettiği belirtilerek buna itiraz edilmiştir.”
(3) Müslim (26) ve başkaları, Osman b. Affân’dan radıyallahu anh rivayet etmişlerdir.
(4) “wa-fī lafz … al-janna” ibaresi Dād rumuzlu nüshada yoktur.
(5) Buhârî (425); Müslim de (33) benzer bir lafızla rivayet etmiştir.
(6) Dād, Hā ve Tā rumuzlu nüshalarda: “Attāb”. Hā nüshasının kenarında, metne aldığım şekliyle düzeltilmiştir.
الترمذيُّ: "هذا حديثٌ حسنٌ" (١).
قالوا: وقد ثبت عنه ﷺ أنَّه قال: "مَن كان آخر كلامه لا إله إلَّا الله دَخَل الجنَّة" (٢). وفي لفظٍ آخر: "مَنْ مات وهو يعلم أنْ لا إله إلَّا الله دخل الجنة" (٣) (٤).
وفي "الصَّحيح" (٥) قصَّة عتبان (٦) بن مالك، وفيها: "إنَّ الله قد حرَّم
(١) في المطبوع من سنن الترمذي (ط أحمد شاكر ٢/ ٢٧١)، و (ط بشار ١/ ٤٣٨)، وفي تحفة الأشراف (٩/ ٣١٤): "حسنٌ غريبٌ".
وقد صحَّح الحديث الحاكم عقب إخراجه له (١/ ٣٩٤)، وابن القطَّان الفاسي في بيان الوهم (٥/ ٢٢٩)، وأحمد شاكر في حاشيته على سنن الترمذي (٢/ ٢٧٢)، والألباني في الصحيحة (١٣٥٨) بمجموعِهِ، وغيرهم.
(٢) أخرجه أحمد (٥/ ٢٣٣)، وأبو داود (٣١١٦)، والحاكم (١/ ٥٠٣)، وغيرهم، من طريق صالح بن أبي عريبٍ عن كثير بن مرة عن معاذ بن جبل مرفوعًا. وقد صحَّحه الحاكم عقبه، وابن الملقن في البدر (٥/ ١٨٩) وحسَّنه الألباني بطرقه في الإرواء (٦٨٧).
وأعلَّه ابن القطَّان الفاسي في بيان الوهم (٤/ ٢٠٦) بجهالة ابن أبي عريبٍ. قال الحافظ في التلخيص الحبير (٢/ ١٠٣): "تُعقِّب بأنَّه روى عنه جماعةٌ، وذكره ابن حبان في الثقات".
(٣) أخرجه مسلم (٢٦)، وغيره، من حديث عثمان بن عفان ﵁.
(٤) "وفي لفظ … الجنة" ليست في ض.
(٥) البخاري (٤٢٥)، وأخرجه مسلم (٣٣) بنحو لفظه.
(٦) ض وهـ وط: "عتاب"، وصُحَّح في هامش هـ بما أثبتُّه.