16
Sahīh-i Buhārī’de (1) Mervan b. Hakem’den nakledildiğine göre şöyle demiştir: Zeyd (2) b. Sābit bana şöyle dedi: “Akşam namazında niçin mufassal surelerin kısa olanlarını okuyorsun? Oysa ben Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) bu namazda iki uzun surenin daha uzun olanını okurken işittim.” Hadisin ravilerinden biri (4) olan İbn Ebī Müleyke’ye (3), “İki uzun surenin daha uzun olanı” ifadesiyle ne kastedildiği soruldu. O da kendi açıklaması olarak, “Māide ve A'rāf” dedi.
Müminlerin annesi Âişe’nin (radıyallahu anhâ) şu rivayeti, onun açıklamasının doğruluğuna delildir: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), akşam namazında A'rāf suresini iki rekâta bölerek okudu.” Bunu Nesāī rivayet etmiştir (5).
(1) Hadis (764).
(2) Hā ve Tā nüshalarında: “li-Zayd” (Zeyd’e). Bu, bir metin bozulmasıdır!
(3) Ebū Dāvūd’un Sünen’inde (812) geçtiği üzere.
(4) Dād nüshasında: “ihdā” (dişil biçimiyle “biri”). Bu, bir metin bozulmasıdır!
(5) Hadis (991). İbn Kayyim, Ebū Dāvūd’un Sünen’ine yazdığı hâşiyede (3/77), “Sahih bir isnadla” demiştir. İbnü’l-Mulakkin ise el-Bedrü’l-münīr’de (3/183) şöyle demiştir: “İsnadı hasendir. İbnü’s-Seken bunu es-Sünenü’s-sıhāh adlı eserinde zikretmiş ve ‘Bu, hakkında ihtilaf bulunan bir hadistir’ demiştir.”
Buhārī, Hishām’ın babası aracılığıyla Âişe’den naklettiği hadisin isnadını illetli bulmuş; hadisin Ebū Eyyūb veya Zeyd b. Sābit’ten gelen rivayetini ise sahih kabul etmiştir. Bu değerlendirme Tirmizī’nin el-İlel’inde (s. 73) yer almaktadır.
Ebū Hātim de isnadın muttasıl olarak nakledilmesini illetli bulmuş ve oğlunun el-İlel’inde (1/169) aktarıldığı üzere şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; o, bunu babasından, babası da Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) mürsel olarak rivayet etmiştir.” Ayrıca bk. Beyhakī’nin Sünen’i (2/392) ve et-Telhīsü’l-habīr (1/176).
وفي «صحيح البخاري» (١) عن مروان بن الحكم قال: قال لي زيد (٢) بن ثابتٍ: «مالَكَ تقرأ في المغرب بقِصَار المفصَّل، وقد سمعتُ رسول الله ﷺ يقرأ فيها بطُولَى الطُّولَيَين». وسُئِل ابنُ أبي مليكة (٣) ـ أحد (٤) رواته ـ ما طُولَى الطُّولَيَين؟ فقال مِنْ قِبَل نفسه: «المائدة والأعراف».
ويدلُّ على صِحَّة تفسيره حديث عائشة أمِّ المؤمنين ﵂: «أنَّ رسول الله ﷺ قرأ في صلاة المغرب بسورة الأعراف، فرَّقها في الرَّكعتين». رواه النَّسائي (٥).
(١) حديث (٧٦٤).
(٢) هـ وط: «لزيد» تحريفٌ!
(٣) كما في سنن أبي داود (٨١٢).
(٤) ض: «إحدى» تحريفٌ!
(٥) حديث (٩٩١). قال ابن القيم في حاشيته على سنن أبي داود (٣/ ٧٧): «بإسنادٍ صحيحٍ». وقال ابن الملقِّن في البدر المنير (٣/ ١٨٣): «إسنادٌ حسنٌ، وذكره ابن السكن في سننه الصِّحاح، وقال: هو حديثٌ مختلفٌ فيه».
وقد أعلَّ البخاري إسناد هشام عن أبيه من حديث عائشة، وصحَّحه من حديث أبي أيوب أو زيد بن ثابت، كما في علل الترمذي (ص/٧٣).
وأعلَّ أبوحاتم وصل إسناده، فقال كما في العلل لابنه (١/ ١٦٩): «هذا خطأ إنَّما هو عن أبيه عن النبيِّ ﷺ مرسلٌ». ويُنْظَر: سنن البيهقي (٢/ ٣٩٢) والتَّلخيص الحبير (١/ ١٧٦).