16
altı yüz âyetten (1) bin âyete kadar okumaya kıyasla. Akşam namazında A'rāf suresini (2) okuduğunda da bu, Bakara suresini okumaya kıyasla namazı kısa tutmak sayılıyordu (3).
Buna, Ebū Dāvūd (4) ve Nesāī’nin (5) Abdullah b. İbrāhīm b. Keysān’dan (6) rivayet ettikleri hadiste Enes’in bizzat söyledikleri de delildir. Abdullah şöyle anlatır: Babam bana Vehb b. Mānūs’tan (7) nakletti. Vehb şöyle dedi: Saīd b. Cübeyr’in şöyle dediğini işittim:
(1) هـ ve ط: “al-ījāz” (kısa tutma). “Āya” (âyet) kelimesi ط nüshasında yoktur.
(2) Buhārī’nin rivayet ettiği Zeyd b. Sābit ve Âişe (Allah ikisinden de razı olsun) hadisine işaret etmektedir. Bu hadis ileride zikredilecektir.
(3) “Bi-l-nisba … al-ījāz” (kıyasla … kısa tutma) ifadesi ض nüshasında yoktur.
(4) Hadis (888).
(5) Hadis (1135). Ahmed (3/162), Beyhakī (1/110) ve başkaları da bu hadisi rivayet etmiştir. Hepsi hadisi İbn Keysān’ın İbn Mānūs’tan rivayeti yoluyla nakletmiştir. Zehebī, al-Muhadhdhab’da (2407) şöyle der: “Garîbdir; yalnızca bu isnadla bilinmektedir.” Vehb b. Mānūs (diğer okuyuşlarla: b. Mābūs, b. Māhnūs veya b. Mīnās) hakkında İbnü’l-Kattān, Bayān al-wahm wa-l-īhām’da (4/169) “Hâli meçhuldür” demiştir. Zehebī, Mīzān al-i‘tidāl’de (8/205) “İbn Hibbān onu al-Thiqāt’ta zikretmiştir; kendisinden birden fazla kişi rivayette bulunmuştur” demiş; al-Kāshif’te (2/357) ise “Sikadır” ifadesini kullanmıştır. Biyografisi için ayrıca Mizzī’nin Tahdhīb al-kamāl’ine (31/139) bakınız.
İleride (s. 320), Nesāī ve başkalarının farklı bir anlatım ve isnadla rivayet ettikleri, bu hadisi destekleyen bir şâhid rivayet ile müellifin ve başkalarının hadisi sahih kabul ettikleri zikredilecektir.
(6) هـ: “Abdullah İbrāhīm …”; س: “bin Ibrāhīm min kitāb” (İbrāhīm’in oğlu, kitaptan). Bu bir tahriftir!
(7) هـ ve ط: “Māyūs”; bu bir tahriftir!
بالنِّسبة إلى ستمائة آيةٍ (١) إلى ألفٍ. ولمَّا قرأ في المغرب بالأعراف (٢) كان هذا الإيجاز (٣) بالنِّسبة إلى البقرة.
ويدلُّ على هذا أنَّ أنسًا نفسه قال في الحديث الذي رواه أبوداود (٤)، والنَّسائي (٥)، من حديث عبد الله بن إبراهيم بن كيسان (٦) حدثني أبي عن وهب بن مانوس (٧) سمعت سعيد بن جبير يقول:
(١) هـ وط: «الإيجاز». و «آية» ليست في ط.
(٢) يشير إلى حديث زيد بن ثابت وعائشة ﵃ الذي عند البخاري، وسيأتي ذكره قريبًا.
(٣) «بالنسبة .. الإيجاز» ليست في ض.
(٤) حديث (٨٨٨).
(٥) حديث (١١٣٥). وأخرجه أحمد (٣/ ١٦٢)، والبيهقي (١/ ١١٠) وغيرهم، كلُّهم من طريق ابن كيسان عن ابن مانوس به. قال الذَّهبي في المهذَّب (٢٤٠٧): «غريبٌ، لا يُعرف إلَّا بهذا السَّند». ووهب بن مانوس وقيل مابوس أوماهنوس أوميناس، قال ابن القطَّان في بيان الوهم والإيهام (٤/ ١٦٩): «مجهول الحال». وقال الذَّهبي في ميزان الاعتدال (٨/ ٢٠٥): «ذكره ابن حبَّان في الثِّقات، وروى عنه غير واحد»، وقال في «الكاشف» (٢/ ٣٥٧): «ثقةٌ». ويُنْظَر في ترجمته: تهذيب الكمال للمزِّي (٣١/ ١٣٩).
وسيأتي (ص/٣٢٠) شاهدٌ للحديث عند النَّسائي وغيره بغير هذا السياق والإسناد، وتصحيح المصنِّف وغيره له.
(٦) هـ: «عبد الله إبراهيم .. »، س: «بن إبراهيم من كتاب» تحريفٌ!
(٧) هـ وط: «مايوس» تحريفٌ!