16
Allah Teâlâ’nın belirttiği sıraya göre.
Hadisteki “Fâtiha suresini oku, sonra dilediğini oku” buyruğu, “Ezberindeki Kur’an’dan kolayına geleni oku” şeklindeki mutlak ifadeye kayıt getirmektedir. “Kur’an’dan dilediğini oku” buyruğunun (1) anlamı da budur. Ayrıca şöyle buyurmuştur: “Ezberinde Kur’an’dan bir şeyler varsa onları oku; yoksa Allah’a hamdet, tekbir ve tehlil getir.” Hadisin lafızları birbirini açıklar (2) ve Hz. Peygamber’in ﷺ neyi kastettiğini ortaya koyar. Dolayısıyla bu lafızlardan birine tutunup diğerlerini terk etmek caiz değildir (3).
“Sonra (4) ‘Allahu ekber’ de” buyruğu ise başka bir lafzın değil, özellikle bu lafzın söylenmesi gerektiğini belirtmektedir,
= … Müslim (1218), “Abda’u (başlarım)” lafzıyla rivayet etmiştir. Al-Tirmidhī (862), Abū Dāwūd (1905) ve İbn Mâce (3074) ise “Nabda’u (başlarız)” lafzıyla rivayet etmişlerdir. Lafızları farklı olsa da bu hadisi nakledenlerin rivayetleri aynı isnada dayanmaktadır: Ja‘far b. Muhammad, babasından, o da Câbir’den (Allah ondan razı olsun) rivayet etmiştir. Mālik, Sufyān ve al-Qattān, çoğul bildiren nūn harfiyle “Nabda’u (başlarız)” okuyuşunda birleşmişlerdir. Bunlar diğer râvilerden daha güçlü bir hafızaya sahiptir.
Bk. İbn Daqīq, al-İlmām (1/73); İbn al-Mulaqqin, al-Badr al-Munīr (6/213); al-Talkhīs al-Habīr (2/250); al-Albānī, al-İrwā’ (1120).
(1) Tā baskısında “fi’l-hadīth (hadiste)” ilavesi vardır. Dād ve Hā nüshalarında: “Ma‘nā’l-hadīthi qawluhu (hadisin anlamı, onun şu sözüdür)”.
(2) Dād nüshasında: “Tubayyin (açıklar)”.
(3) Hā nüshasında: “Nata‘allaq .. wa-natruk (tutunmamız .. ve terk etmemiz)”. Sīn nüshasında: “Aw-yutrak (veya terk edilmesi)”.
(4) Hā nüshasında: “Yaqūl (der)”; Dād nüshasında: “Qawlī (sözüm)”!
التَّرتيب الذي ذكره الله سبحانه.
وقوله في الحديث: «اقرأ بأمِّ القرآن، ثم اقرأ بما شئت» تقييدٌ لمطلق قوله: «اقرأ بما تيسَّر معك من القرآن». وهذا معنى قوله (١): «وتقرأ بما شئت من القرآن»، وقال: «فإنْ كان معك قرآنٌ وإلَّا فاحمد الله وكبِّره وهلِّلْه». فألفاظ الحديث يبيِّنُ (٢) بعضُها بعضًا، وهي تبيُّن مراده ﷺ، فلا يجوز أنْ يُتَعَلَّق بلفظٍ منها، ويترك بقيَّتها (٣).
وقوله: «ثم تقول (٤): الله أكبر» فيه تعيين هذا اللَّفظ دون غيره،
= … وأخرجه مسلم (١٢١٨) بلفظ: «أبدأُ». وأخرجه التِّرمذي (٨٦٢)، وأبوداود (١٩٠٥)، وابن ماجه (٣٠٧٤)، بلفظ: «نبدأُ». ومخرج الحديث واحدٌ عند من أخرجه مع اختلاف ألفاظهم، فهو من رواية جعفر بن محمد عن أبيه عن جابر ﵁ به. وقد اجتمع مالك وسفيان والقطَّان على رواية «نبدأُ» بنون الجمع، وهُمْ أحفظ من غيرهم.
يُنْظَر: الإلمام لابن دقيق (١/ ٧٣)، والبدر المنير لابن الملقن (٦/ ٢١٣)، والتَّلخيص الحبير (٢/ ٢٥٠)، والإرواء للألباني (١١٢٠).
(١) ط زيادة: «في الحديث». وفي ض وهـ: «معنى الحديث قوله».
(٢) ض: «تبين».
(٣) هـ: «نتعلق .. ونترك». س: «أويترك».
(٤) هـ: «يقول»، ض: «قولي»!