16
Bu hadisin delil oluşu iki yöndendir:
Birincisi: Kişiyi ancak bu üç hususu yerine getirmesiyle Müslüman saymıştır (1). Dolayısıyla bunlar olmadan kişi Müslüman olmaz.
İkincisi: Doğuya yönelerek namaz kılan kişi, Müslümanların kıblesine yönelerek namaz kılmadıkça Müslüman sayılmıyorsa, namazı bütünüyle terk edenin durumu nasıl olur!
On birinci delil: Dārimī’nin —Abdullah b. Abdurrahman— (2) rivayetidir. Şöyle demiştir (3): “Bize Yahyā b. Hassān rivayet etti. O da şöyle dedi: Bize Süleyman b. Karm şu kişiden rivayet etti: Ebū Yahyā
(1) Dād ve S nüshalarında: “dört”.
(2) Sünenü’d-Dārimī’nin baskılarında bu rivayete rastlayamadım! İbn Hacer de İthāf al-mahara’da (3/315) bu rivayeti zikretmemiş, yalnızca Ahmed’e nispet etmekle yetinmiştir. Münzirī, al-Targhīb’de (1/149); Būsīrī, İthāf al-khiyara’da (8/231); Süyūtī ise al-Durr al-manthūr’da (12/732) rivayeti Dārimī’ye de nispet etmişlerdir. Būsīrī ve Münzirī, Kattāt sebebiyle rivayetin illetli olduğunu belirtmişlerdir. Onun zayıflığına ilişkin açıklama ileride gelecektir.
Tirmizī (4), Ahmed (3/340), Taberānī, al-Awsat’ta (4/336) ve al-Saghīr’de (596), İbn Adī, al-Kāmil’de (3/257) ve başkaları bu hadisi Süleyman b. Karm → Ebū Yahyā el-Kattāt → Mücahid → Cābir (Allah ondan razı olsun) isnadıyla rivayet etmişlerdir. İsnadında Süleyman b. Karm et-Temīmī ile Ebū Yahyā el-Kattāt el-Kūfī bulunmaktadır. Ebū Yahyā’nın adı Zādhān’dır; başka isimler de söylenmiştir. Her ikisi de zayıf râvilerdir. Bk. Tahdhīb al-kamāl (12/51; 34/402) ve Zehebī’nin al-Mīzān’ı (2/219; 4/586).
(3) “Kāla (dedi)” kelimesi S nüshasında yoktur.
ووجه الدلالة فيه من وجهين:
أحدهما: أنَّه إنَّما جعله مسلمًا بهذه الثَّلاثة (١)، فلا يكون مسلمًا بدونها.
الثَّاني: أنَّه إذا صلَّى إلى الشَّرق لم يكن مسلمًا حتى يصلِّي إلى قبلة المسلمين، فكيف إذا ترك الصَّلاة بالكلِّيَّة!
الدَّليل الحادي عشر: ما رواه الدَّارمي ـ عبد الله بن عبد الرحمن ـ (٢) قال (٣): حدثنا يحيى بن حسَّان حدثنا سليمان بن قرم عن أبي يحيى
(١) ض وس: "الأربعة".
(٢) لم أقف عليه في سنن الدَّارمي بطبعاته! ولم يذكره ابن حجر في إتحاف المهرة (٣/ ٣١٥) واكتفى بعزوه لأحمد. وقد عزا إليه أيضًا المنذري في التَّرغيب (١/ ١٤٩)، والبُوصيري في إتحاف الخيرة (٨/ ٢٣١)، والسُّيوطي في الدُّر المنثور (١٢/ ٧٣٢). وقد أعلَّه البوصيري والمنذري بالقتَّات، وسيأتي الكلام على ضعفه.
وقد أخرجه الترمذي (٤)، وأحمد (٣/ ٣٤٠)، والطَّبراني في الأوسط (٤/ ٣٣٦)، والصَّغير (٥٩٦)، وابن عدي في الكامل (٣/ ٢٥٧) وغيرهم، من طريق سليمان بن قَرْم عن أبي يحيى القتَّات عن مجاهدٍ عن جابر ﵁ به. وفي إسناده سليمان بن قَرْم التَّميمي، وأبويحيى القتَّات الكوفي، اسمه زاذان وقيل غير ذلك، وهما ضعيفان. يُنْظَر: تهذيب الكمال (١٢/ ٥١) و (٣٤/ ٤٠٢)، والميزان للذَّهبي، (٢/ ٢١٩) و (٤/ ٥٨٦).
(٣) "قال" ليست في س.